Kerbela’dan Dersim’e, Maraş’tan Sivas’a: Katliamlarla Yüzleşmeden Adalet Sağlanamaz!

Kerbela’dan Koçgiri’ye, Dersim’den Maraş’a, Çorum’dan Sivas’a ve Gazi’ye uzanan tarihsel acılar, Alevi toplumunun hafızasında yalnızca geçmişin trajedileri olarak değil, hakikat ve adalet arayışının devam eden parçaları olarak yaşamaktadır. Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının idamlarının 89. yılında hâlâ yanıt bekleyen soru ise bütün ağırlığıyla ortadadır: Mezarları nerede?

✍️Ali Özcan

Anadolu’nun toplumsal ve siyasal tarihinde derin izler bırakan katliamlar, aradan geçen yıllara rağmen bütün yönleriyle aydınlatılmış değil. Alevi toplumunun tarihsel hafızasında önemli bir yer tutan Koçgiri, Dersim, Maraş, Çorum, Sivas ve Gazi olayları, farklı dönemlerde ve farklı siyasal koşullarda yaşanmış olsa da hakikatlerin ortaya çıkarılması, sorumlulukların belirlenmesi ve adaletin sağlanması taleplerinde ortaklaşıyor.

Bu tarihsel acıların en önemli boyutlarından biri, yaşananların yalnızca geçmişe ait olaylar olarak değerlendirilmesi ve toplumsal yüzleşmenin ertelenmesidir. Oysa gerçek bir yüzleşme, yalnızca hayatını kaybedenleri anmakla değil, olayların nasıl gerçekleştiğini, hangi siyasal kararların alındığını, devlet kurumlarının nasıl hareket ettiğini ve sorumluların neden hesap vermediğini sorgulamakla mümkündür.

Kerbela’dan Günümüze: Zulme Karşı Direnişin Hafızası

Alevi inanç dünyasında Kerbela, yalnızca Hz. Hüseyin ve yol arkadaşlarının katledildiği tarihsel bir olay değildir. Kerbela aynı zamanda haksızlığa boyun eğmemenin, zulüm karşısında sessiz kalmamanın ve insan onurunu savunmanın simgesidir.

Hz. Hüseyin’in temsil ettiği adalet anlayışı, gücü elinde bulunduranın her zaman haklı olmadığını, haklılığın makamdan ve iktidardan değil, insanın vicdanından ve adalet duygusundan doğduğunu hatırlatır.

Bu nedenle Kerbela’yı anmak, yalnızca geçmişte yaşanmış bir acının yasını tutmakla sınırlı değildir. Kerbela’nın bugüne taşıdığı temel sorumluluk, hangi dönemde ve kim tarafından gerçekleştirilirse gerçekleştirilsin haksızlığın karşısında durabilmektir.

Alevi toplumunun tarih boyunca karşı karşıya kaldığı baskıları, dışlanmayı ve katliamları değerlendirirken bu ilkenin unutulmaması gerekir. Adalet talebi, siyasi yakınlıklara veya iktidarların değişmesine göre farklı ölçülerle ele alınamaz.

Dersim 1937-1938: Devletin Tarihle Yüzleşme Sorumluluğu

Dersim’de 1937-1938 yıllarında yaşananlar, Cumhuriyet tarihinin en ağır toplumsal travmalarından biridir. Askerî harekâtlar, idamlar, kitlesel ölümler, sürgünler ve ailelerin parçalanması, yalnızca o dönemin insanlarını değil, sonraki kuşakların yaşamlarını da derinden etkiledi.

Dersim’in tarihsel gerçekliği, dönemin siyasal iktidarından ve devletin yönetim anlayışından bağımsız değerlendirilemez. Tek parti döneminde uygulanan politikalar, merkezî devlet otoritesinin bölgeye yaklaşımı ve farklı kimliklerle inançlara yönelik tutum, kapsamlı bir tarihsel sorgulamayı gerekli kılmaktadır.

Bu sorgulama yapılırken Mustafa Kemal Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı, İsmet İnönü ve Celal Bayar’ın başbakanlıkları dönemindeki siyasal ve idari sorumlulukların da tarihsel belgeler ışığında değerlendirilmesi gerekir.

Hiçbir tarihsel kişilik, devlet makamı veya siyasi gelenek eleştirinin dışında tutulamaz. Cumhuriyet tarihini savunmak ile Cumhuriyet döneminde yaşanan ağır hak ihlallerinin araştırılmasını istemek birbirine karşıt tutumlar değildir. Aksine, demokratik bir toplumun gelişmesi, kendi tarihindeki karanlık dönemleri açıklıkla tartışabilmesine bağlıdır.

Dersim konusunda gerçek bir yüzleşme, tarihsel sorumlulukları gizlemek ya da bugünün siyasi tartışmalarına malzeme yapmak yerine, yaşananların bütün boyutlarını ortaya çıkarmayı gerektirir.

Seyit Rıza ve Yol Arkadaşlarının Mezarları Neden Açıklanmıyor?

15 Kasım 1937’de Seyit Rıza ve altı yol arkadaşı Elazığ’da idam edildi. Aradan 89 yıl geçmesine rağmen mezar yerlerinin açıklanmamış olması, Dersim toplumunun ve ailelerin en temel taleplerinden birinin hâlâ karşılanmadığını gösteriyor.

Bir insanın ölümünün ardından mezarının bilinmesi, ailesinin yas tutabilmesi ve inancı doğrultusunda anma gerçekleştirebilmesi temel bir insani ihtiyaçtır. Bu hakkın kuşaklar boyunca karşılanmaması, tarihsel acının sürekli yeniden yaşanmasına neden olmaktadır.

Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanması talebi, yalnızca geçmişe ilişkin bir bilgi arayışı değildir. Aynı zamanda insan onurunun, ailelerin yas hakkının ve toplumsal hafızanın tanınması talebidir.

Devlet arşivlerinin araştırılması, mevcut belgelerin kamuoyuna açılması ve mezar yerlerinin belirlenmesi için bağımsız uzmanların katılımıyla çalışmalar yürütülmesi, yüzleşme sürecinin somut adımları arasında yer almalıdır.

Bugün sorulması gereken soru yalnızca Seyit Rıza ve arkadaşlarının nereye defnedildiği değildir. Asıl soru, aradan geçen bunca zamana rağmen ailelerin ve toplumun bu bilgiye neden ulaşamadığıdır.

Dersim’in İnanç Dünyasında Açılan Yara

Dersim’de yaşanan yıkımın yalnızca askerî ve siyasal sonuçları üzerinde durmak, ortaya çıkan toplumsal kaybın önemli bir bölümünü görmezden gelmek anlamına gelir.

Dersim, Alevi inanç geleneğinin ocaklar, pirler, rayberler, seyitler, ziyaretler ve cem erkânı etrafında kuşaktan kuşağa aktarıldığı önemli bir kültürel coğrafyadır. Bu inanç dünyasında dağlar, nehirler, kutsal mekânlar ve toplumsal ilişkiler birbirinden kopuk değildir.

İnanç önderlerinin öldürülmesi, ailelerin sürgüne gönderilmesi ve köylerin boşaltılması, yalnızca insanların yaşadıkları yerlerden uzaklaştırılmasıyla sonuçlanmadı. Aynı zamanda sözlü tarih, ana dil, inanç aktarımı ve toplumsal dayanışma bağları üzerinde de derin etkiler bıraktı.

Bu nedenle Dersim’le yüzleşmek, yalnızca ölümlerin ve sürgünlerin araştırılmasını değil, kültürel ve inançsal kayıpların da tanınmasını gerektirir.

Dersim’in Kırmancki ve Kurmancki başta olmak üzere dilsel mirasının, ocaklarının, ziyaretlerinin ve inanç mekânlarının korunması, tarihsel adaletin kültürel boyutunu oluşturur.

Maraş, Çorum, Sivas ve Gazi: Cezasızlıkla Hesaplaşmak

Dersim’den sonraki dönemlerde yaşanan Maraş, Çorum, Sivas ve Gazi olayları, Türkiye’de Alevi toplumunun güvenlik, eşit yurttaşlık ve adalet konularında karşı karşıya kaldığı sorunların farklı tarihsel örnekleridir.

1978 Maraş Katliamı, 1980 Çorum olayları, 1993 Sivas Madımak Katliamı ve 1995 Gazi olayları, farklı siyasi koşullarda gerçekleşti. Her birinin failleri, örgütlenme biçimleri, devlet kurumlarının tutumu ve yargısal süreçleri kendi tarihsel bağlamında incelenmelidir.

Bu olayların tamamını tek bir açıklamaya indirgemek tarihsel gerçekliğin anlaşılmasını zorlaştırır. Ancak aralarındaki ortak sorunları görmek de aynı ölçüde önemlidir.

Toplumun belirli kesimlerinin hedef hâline getirilmesi, güvenlik önlemlerinin yetersizliği veya kamu görevlilerinin sorumluluklarına ilişkin tartışmalar, uzun süren yargı süreçleri ve cezasızlık eleştirileri, bu ortak sorunların başında gelmektedir.

Özellikle Sivas Madımak Katliamı, Alevi toplumunun kolektif hafızasında derin bir kırılma yaratmıştır. 2 Temmuz 1993’te yaşamını yitiren 33 aydın, sanatçı ve katılımcı ile iki otel çalışanının anısı, yalnızca Alevilerin değil, demokratik ve laik bir toplumda yaşama hakkını savunan herkesin ortak sorumluluğudur.

Katliamların anılması, adalet arayışının yerini alamaz. Gerçek yüzleşme, sorumlulukların açıklığa kavuşturulması, mağdur ailelerin taleplerinin dinlenmesi ve benzer olayların tekrarını önleyecek demokratik güvencelerin oluşturulmasıyla mümkündür.

Siyasi Partiler Tarihsel Sorumluluktan Kaçamaz

Türkiye’de geçmişte yaşanan katliamlar, zaman zaman siyasi partiler arasındaki tartışmaların konusu hâline geliyor. Ancak tarihsel acıların yalnızca rakip siyasi hareketleri eleştirmek amacıyla gündeme getirilmesi, hakikat arayışını zayıflatıyor.

CHP açısından Dersim meselesi, tek parti döneminin politikalarıyla yüzleşme sorumluluğunu beraberinde getiriyor. Bugünkü parti yönetiminin, tarihsel olaylara ilişkin açık bir değerlendirme yapması ve mağdur ailelerin taleplerini desteklemesi, demokratik siyaset açısından önem taşıyor.

AK Parti açısından ise 2011 yılında Recep Tayyip Erdoğan’ın Dersim konusunda dile getirdiği özür, somut adımlarla desteklenmesi gereken bir siyasi açıklama olarak duruyor. Arşivlerin araştırılması, mezar yerlerinin açıklanması ve ailelerin taleplerinin karşılanması konusunda sonuç alınması, bu açıklamanın gerçek karşılığını oluşturacaktır.

MHP ve diğer siyasi partiler de tarihsel olayları yalnızca kendi siyasal bakış açıları doğrultusunda değerlendirmek yerine, insan hakları ve demokratik yüzleşme ilkeleri üzerinden ele almakla sorumludur.

Burada bütün siyasi aktörlerin tarihsel sorumluluklarının aynı olduğu ileri sürülemez. Her dönem, her karar ve her yönetici, kendi yetkileri ve eylemleri üzerinden değerlendirilmelidir.

Ancak adalet talebinin ölçüsü herkes için aynı olmalıdır.

Geçmişteki bir katliamı eleştirmek, bugünün hak ihlalleri karşısında sessiz kalma hakkı vermez. Aynı şekilde geçmişteki sorumlulukları kabul etmek de bugünkü demokratik talepleri görmezden gelmenin gerekçesi olamaz.

Alevi Kurumlarının Görevi: Hafızayı ve Bağımsızlığı Korumak

Tarihsel yüzleşme konusunda sorumluluk yalnızca devlet kurumlarına ve siyasi partilere ait değildir. Alevi kurumlarının da toplumun hafızasını koruma, hakikat arayışını sürdürme ve mağdur ailelerin taleplerini görünür kılma sorumluluğu bulunmaktadır.

Alevi inancının merkezinde yer alan rızalık, eşitlik, paylaşım ve haksızlığa karşı durma ilkeleri, kurumların toplumsal tutumuna da yön vermelidir.

Kerbela’da Hz. Hüseyin’in duruşunu sahiplenmek, günümüzün adaletsizlikleri karşısında da aynı ahlaki sorumluluğu taşımayı gerektirir.

Seyit Rıza’yı anmak, yalnızca onun fotoğrafını taşımak veya anma törenleri düzenlemek değildir. Dersim’in tarihsel gerçeklerinin ortaya çıkarılması ve mezar yerlerinin açıklanması için kararlı bir mücadele yürütmek de bu anmanın ayrılmaz parçasıdır.

Sivas’ta yaşamını yitiren canları anmak, Madımak’ın hafızasını korumayı ve katliamlarla ilgili adalet taleplerini sürdürmeyi gerektirir.

Alevi kurumlarının siyasi partilerle veya devlet kurumlarıyla kurdukları ilişkiler, toplumun bağımsız iradesinin ve tarihsel taleplerinin önüne geçmemelidir.

İnanç kurumlarının gücü, herhangi bir siyasi iktidara yakınlıklarından değil, temsil ettikleri toplumun güveninden ve yol değerlerine bağlılıklarından doğar.

Hakikat Ortaya Çıkmadan Toplumsal Barış Kurulamaz

Türkiye’de toplumsal barış ve demokratik birlikte yaşam üzerine yürütülen tartışmaların kalıcı sonuçlar doğurabilmesi, geçmişte yaşanan ağır hak ihlalleriyle yüzleşilmesine bağlıdır.

Yüzleşme, toplumun farklı kesimlerini birbirine karşı konumlandırmak veya geçmişteki acıları yeni düşmanlıkların gerekçesine dönüştürmek anlamına gelmez.

Tam tersine, yüzleşmenin amacı yaşananları bütün yönleriyle ortaya çıkarmak, sorumlulukları belirlemek, mağdurların ve yakınlarının haklarını tanımak ve benzer olayların tekrarını önleyecek demokratik bir zemin oluşturmaktır.

Bunun için arşivlerin erişilebilir hâle getirilmesi, bağımsız tarihsel araştırmaların desteklenmesi, kayıpların akıbetinin araştırılması ve ailelerin yas hakkının güvence altına alınması gerekmektedir.

Ayrıca katliamların yaşandığı mekânların toplumsal hafızaya uygun biçimde korunması, eğitim ve kültür alanında ayrımcılıkla mücadele edilmesi, Alevilerin inanç ve kimlik haklarının eşit yurttaşlık temelinde tanınması da bu sürecin önemli parçalarıdır.

Tarihsel adalet, yalnızca geçmişe dönük bir hesaplaşma değildir. Aynı zamanda gelecek kuşakların benzer acılar yaşamaması için verilen bir mücadeledir.

89 Yıl Sonra Değişmeyen Soru: Seyit Rıza ve Yol Arkadaşlarının Mezarları Nerede?

15 Kasım 1937’den bugüne geçen 89 yıl, Dersim’in hafızasındaki soruları ortadan kaldırmadı.

Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin bilinmemesi, ailelerin ve toplumun tarihsel acısının hâlâ karşılık bulmadığını gösteriyor.

Bu sorunun yanıtlanması için yeni anma törenlerinden veya siyasi açıklamalardan daha fazlasına ihtiyaç var. Devletin ilgili kurumlarının, tarihçilerin, hukukçuların, insan hakları örgütlerinin ve aile temsilcilerinin katılımıyla şeffaf bir araştırma süreci yürütülmelidir.

Dersim’de yaşamını yitirenlerin, sürgün edilenlerin ve ailelerinden koparılanların hikâyeleri de aynı titizlikle araştırılmalıdır.

Çünkü geçmişin üzeri örtülerek geleceğe güvenle bakılamaz.

Kerbela’dan Dersim’e, Maraş’tan Sivas’a uzanan tarihsel hafızanın bugüne taşıdığı en önemli mesaj, hiçbir siyasi makamın, hiçbir devlet anlayışının ve hiçbir ideolojinin insan yaşamından ve adaletten üstün tutulamayacağıdır.

Katliamlarla yüzleşmek geçmişe takılıp kalmak değil, geleceği adalet üzerine kurmaktır.

Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanması, bu yüzleşmenin en somut ve en insani adımlarından biri olacaktır.

Unutmamak önemlidir. Ancak yalnızca hatırlamak yetmez.

Hakikati ortaya çıkarmak, adaleti sağlamak ve aynı acıların yeniden yaşanmasını önlemek gerekir.

Alevi Haber Ağı

WhatsApp at Alevi Haber Ağı | +49 17623699769 | info@alevihaberagi.com | Web | + postsBio ⮌

Sevgili Canlar,
Yoluna ve ikrarına bağlı her Alevi, kendisini Alevi Haber Ağı'nın doğal bir muhabiri olarak görmelidir.
Oturduğu mahallede, okuduğu okulda, çalıştığı iş yerinde, üyesi olduğu cemevinde ve yaşadığı çevrede haber değeri taşıyan her gelişmeyi; fotoğrafı, videosu veya yazılı bilgisiyle birlikte bizlere ulaştırmalıdır.
Bu çağrımız, Alevi kurumlarımızın yöneticileri ve temsilcileri için de geçerlidir.

Alevi Haber Ağı, Alevilerin sesi olmanın yanı sıra; emekten, demokrasiden, laiklikten, eşit yurttaşlıktan, kadın özgürlüğünden, gençlerin geleceğinden, doğanın ve çevrenin korunmasından yana; bütün ezilenlerin sesi olmayı sürdürecek, gerçekleri yazmaya ve kamuoyuyla paylaşmaya devam edecektir.
Gerçekler ancak birlikte görünür olur. Gerçekler yazılırken sen de katkını sun can!
Fotoğrafını çek, videonu kaydet, haberini yaz ve bize ulaştır. Çünkü Alevi Haber Ağı hepimizin ortak sesidir.

Saygı ve sevgilerimizle…
Alevi Haber Ağı

• Alevi Haber Ağı

  Ertelenen Mutluluk: Ölçü, Vicdan ve Yol
• Alevi Haber Ağı

  Marsyas’ın Sesi Anadolu’da Hâlâ Yankılanıyor: Ekoloji Mücadelesinden Dünyaya Çağrı
• Alevi Haber Ağı

  Seyit Rıza ve Yol Arkadaşları İdamlarının 89. Yılında Birçok Kentte Anılacak: “Mezar Yerleri Açıklansın!”
• Alevi Haber Ağı

  Eğitim Sen’den MEB Önünde Bütçe Tepkisi: “Eğitimin Sorunları Masal Değil, Bütçe Bekliyor!”