✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Bir ülkede birlikte yaşamanın güvencesi, herkesin birbirine benzemesi değildir. Asıl güvence, birbirine benzemeyen insanların aynı haklara sahip olması ve bu hakları korkmadan kullanabilmesidir.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Türkiye’de Birlik, Aynılaşmadan Kurulabilir mi?

Türkiye’de birlik üzerine konuşurken çoğu zaman aynı sorunun etrafında dönüyoruz: Farklılıklarımızla nasıl birlikte yaşayacağız?

Fakat bu soru bazen daha baştan eşitsiz kuruluyor. Bir kesimin dili, inancı ve yaşam biçimi kendiliğinden ortak kabul edilirken diğerlerinden kendilerini açıklamaları, sadakatlerini kanıtlamaları ve taleplerini ertelemeleri bekleniyor.

Böyle bir ilişkide huzur, herkesin eşit derecede güvende olması anlamından uzaklaşıyor. Daha az görünür olanın, daha az itiraz edenin ve kendisinden beklenen kalıba daha çok uyanın kabul gördüğü bir düzen ortaya çıkabiliyor.

DDP72 — Dijital Dergi Platformu için hazırladığımız “Türkiye’de Birlik ve Tekçilik — Devlet, Kimlik ve Birlikte Yaşamak” adlı on iki bölümlük dizinin merkezinde bu mesele bulunuyor.

Dizide Türkiye’nin tarihsel yapılanmasını, devlet politikalarını, dil ve inanç alanındaki eşitsizlikleri, güvenlik anlayışını, çoğunluğun sınırlarını ve muhalefetin sorumluluğunu birlikte sorguluyoruz. Başka ülkelerin deneyimlerini de Türkiye’deki sorunları anlamamıza yardımcı olacak karşılaştırmalar olarak değerlendiriyoruz.

Bütün bu tartışmaların ortak sorusu şu:

Birlik, farklılıklarımızdan vazgeçerek mi; birbirimizin hakkını güvenceye alarak mı kurulacak?

Ortak Hukuk, Ortak Kimlik Dayatmasına Dönüşmemeli

Bir ülkede ortak kurumlara, anlaşılır kamu hizmetlerine ve herkes için geçerli kurallara ihtiyaç vardır. Ancak bu ihtiyaç, insanların evlerinde aynı dili konuşmasını, aynı inancı benimsemesini veya geçmişi aynı biçimde hatırlamasını gerektirmez.

Bir çocuğun okulda ortak iletişim dilini öğrenmesiyle ailesinin dilinden utanmaya zorlanması arasında fark vardır. Kamu kurumlarının inanç özgürlüğünü korumasıyla hangi inanç yorumunun doğru olduğunu belirlemesi arasında da fark vardır.

Özellikle Kızılbaş Alevîler bakımından mesele yalnızca hizmete erişim değildir. Kendi inancını tanımlama, kurumlarını kendi iradesiyle oluşturma ve devletin inanç üzerinde yönlendirici bir makam hâline gelmesine itiraz edebilme hakkı da tartışmanın merkezindedir.

Kamusal destek, bu iradeden vazgeçmenin karşılığı olarak sunulmamalıdır.

Bu yaklaşım, farklı inançlar, inanç yorumları ve inanmama tercihleri karşısında eşit muamele talep eder. Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesi de devletin yurttaşlar karşısındaki sorumluluğunu değerlendirmek için temel bir ölçüttür. Kaynak: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

Yurttaşlık, insanın kendisini sürekli kabul ettirmek zorunda kaldığı bir sınava dönüşmemelidir.

Sandıktan Çıkan Yetkinin Sınırı Var mı?

Seçim kazanmak, kamu yönetimine ilişkin önemli bir yetki verir. Fakat hiçbir seçim sonucu, seçimi kaybedenlerin haklarının askıya alınmasına gerekçe olmamalıdır.

Bir yurttaşın adalete, eğitime veya kamu hizmetine erişimi, hangi partiye oy verdiğine bağlanamaz.

Aynı ölçüt muhalefet için de geçerlidir. Bugünün iktidarına itiraz eden bir hareketin yarın farklı davranacağının güvencesi yalnızca söylemleri değildir. Kendi içinde eleştiriye ne kadar yer açtığı, kararları nasıl aldığı ve kendisini hangi denetimlere açık tuttuğu da belirleyicidir.

Bir yönetici değiştiğinde haklarımızın güvencesi de değişiyorsa sorun yalnızca yöneticinin kim olduğunda değildir. Yetkinin nasıl düzenlendiğine de bakmamız gerekir.

DDP72’deki “Hiyerarşisiz Toplum mu, Denetlenebilir Yetki mi?” yazısında ele aldığımız mesele burada yeniden karşımıza çıkıyor:

Bir işi yürütmek için verilen görev, nasıl olup da sorgulanamaz bir üstünlüğe dönüşüyor?

Yetkinin amacı, sınırı, süresi ve itiraz yolları açık tutulmadığında yurttaşın güvencesi kişilerin iyi niyetine bırakılabiliyor.

Güvenlik Kimin İçin?

Bir toplumun şiddetten korunma talebi haklıdır. Ancak insanların kimlikleri nedeniyle peşinen şüpheli görülmesi, ortak güven duygusunu zedeler.

Güvenlik politikalarını değerlendirirken yalnızca kullanılan araçların gücünü değil, kimleri nasıl etkilediğini ve hak arama yollarının açık olup olmadığını da sormalıyız.

Bir mahallede güvenli hisseden insanın huzuru, başka bir mahallede yaşayanın sürekli korkmasına dayanıyorsa ortak huzurun zemini eksik kalır.

Devletin koruması, kimliğe veya siyasi yakınlığa göre değişen bir ayrıcalığa dönüşmemelidir.

Geçmişteki acılarla yüzleşmek de bu nedenle önemlidir. Bir mağdurun sözünü dinlemek, başka bir mağdurun acısını küçültmez. Arşivlere erişim, etkili araştırma, adalet ve tekrarını önleyici güvenceler talep etmek, bugünkü kuşaklara doğuştan suç yüklemek anlamına gelmez.

Ortak gelecek, bazı insanların geçmişini sürekli susturarak kurulamaz.

Eşitliği Kendi Kapımızda da Savunmak

Devletten çoğulculuk beklerken kendi kurumlarımızdaki farklı seslere kapıyı kapatamayız.

Bir dernekte gençlerin yalnızca iş yapması, kadınların yalnızca görünürlük sağlaması, kararların ise sürekli aynı kişilerde kalması eşit katılım değildir.

İnsanların toplantıda bulunmasıyla kararları etkileyebilmesi aynı şey değildir. Söz hakkı, gerektiğinde yöneticinin görüşüne itiraz edebilmeyi de içermelidir.

DDP72’deki “Alevi Alevidir: Neden Birbirimizi Ötekileştiriyoruz?” yazısı da bu iç sorumluluğu tartışıyor. Farklı sürekleri, ocakları ve yaşam deneyimlerini kabul etmek, topluluğu zayıflatmak zorunda değildir. İnsanların kendilerini gizlemeden ilişki kurabilmeleri, ortaklığı daha sağlam bir zemine oturtabilir.

Elbette topluluk içindeki eksiklikler, devletin ayrımcı davranışını haklı çıkarmaz. Yurttaşlık hakları, kusursuz davrananlara verilen bir ödül değildir.

İki sorumluluğu birlikte savunabiliriz: Kamusal gücü denetlemek ve kendi çevremizde hesap verebilirliği geliştirmek.

Birlik İçin Yeni Bir Ölçü

Türkiye’nin ihtiyacı, farklı insanların haklarını gündelik hayatta güvenceye alan kurumlardır.

Bir çocuk aile dilini saklamak zorunda kalmıyorsa; bir yurttaş inancını açıklamadan hizmet alabiliyorsa; bir çalışan siyasi görüşü nedeniyle dışlanmıyorsa; bir topluluk kamu desteği alırken kendi iradesini koruyabiliyorsa ortak yaşam somut bir karşılık bulmaya başlar.

Böyle bir ortaklıkta insan, kendi hakkını savunurken komşusunun hakkından vazgeçmesini istemez. Kendisi için talep ettiği özgürlüğün, farklı düşündüğü insanlar için de geçerli olduğunu kabul eder.

O hâlde birlik için soracağımız soru da değişmelidir:

Birbirimizin özgürlüğünü ne kadar güvenceye alıyoruz?

Bu soruya vereceğimiz cevap, huzurun kimler için mümkün olacağını da belirleyecektir.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Okura not: “Türkiye’de Birlik ve Tekçilik — Devlet, Kimlik ve Birlikte Yaşamak” yazı dizisi, 23.11.2026 tarihinde DDP72’de yayımlanmaya başlayacak. Her gün bir bölüm yayımlanacak; açılış, on ana bölüm ve kapanıştan oluşan 12 bölümlük dizi 04.12.2026 tarihinde tamamlanacak. Yazi Dizisini bu tarihler arasında DDP72 üzerinden takip edebilirsiniz.