✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Yapay zekâ bir işi yapmamızı kolaylaştırabilir. Bu yardımdan yararlanırken, yapılan işi anlayıp anlamadığımızı, yanlışları fark edip edemediğimizi ve gerektiğinde başka bir yöntem seçebilip seçemediğimizi de düşünmeliyiz.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Kolaylık Ne Zaman Bağımlılığa Dönüşür?

Rotayı Kim Çiziyor? — Yapay Zekâ Çağında İnsan, Karar ve Özgürlük
Dördüncü Ana Bölüm | 5/7

Yol Gösteren Ses Kesildiğinde

Ormandaki yolda ilerlediğimizi düşünelim.

Elimizdeki sistem yönü gösteriyor. Biz de önerilen rotayı izliyoruz. Bir süre sonra bağlantı kesiliyor.

Durup çevremize bakıyoruz.

Nereden geldik? Son yol ayrımında hangi yöne döndük? Yakındaki köye ulaşmak için başka hangi işaretlerden yararlanabiliriz?

Belki bütün bunları takip ettik. Belki de yalnızca verilen talimatları uyguladık.

Bu sahne, yardım almanın yanlış olduğunu göstermez. Bilmediğimiz bir yerde yönlendirme almak önemli olabilir.

Ancak başka bir soruyu görünür kılar:

Araç bize yardımcı olurken, içinde bulunduğumuz durumu anlamaya ne kadar devam ediyoruz?

Kolaylığı Neden İstiyoruz?

İnsanların hayatını zorlaştıran her işi kendi başlarına yapmalarını bekleyemeyiz.

Uzun belgeleri incelemek, başka bir dilde yazmak, bilgileri düzenlemek veya karmaşık bir konuya başlangıç yapmak zaman ve emek ister.

Yapay zekâ bu işlerin bazı bölümlerinde destek sağlayabilir. Kazanılan zaman başka bir öğrenme alanına, üretime veya dinlenmeye ayrılabilir.

Bu nedenle kolaylıktan yararlanmayı tembellikle açıklamak doğru olmaz.

Aynı şekilde, bir aracın sık kullanılması da tek başına sorunlu bir bağımlılık ilişkisi kurulduğunu göstermez.

Bu yazıda üzerinde durduğumuz mesele şudur:

Araca dayanma biçimimiz, ne yaptığımızı anlama, sonucu değerlendirme ve gerektiğinde başka türlü hareket etme imkânımızı daraltıyor mu?

İşi Bitirmek ile İşi Öğrenmek

Bir öğrencinin matematik sorusunu çözdürdüğünü düşünelim.

Elinde doğru bir cevap bulunabilir. Fakat aynı türden başka bir soruyu kendi başına çözebiliyor mu?

Bir kişinin toplantı raporu hazırlattığını düşünelim.

Ortaya düzenli bir metin çıkabilir. Fakat hangi kararın alındığını, hangi görüşün yalnızca öneri olarak kaldığını ayırt edebiliyor mu?

Bu örneklerde iki ayrı sonuç var:

Bir işin tamamlanması ve o işi yapmaya ilişkin anlayışın gelişmesi.

Bazen ikisi birlikte gerçekleşir. Bazen yalnızca ilkine ulaşılır.

Tamamlanmış bir ürün, o ürünü hazırlamak için gereken becerinin öğrenildiğini tek başına göstermez.

Bu ayrım özellikle eğitimde ve mesleğe yeni başlayanların yetişmesinde önemlidir.

Araştırma Bize Ne Söylüyor?

2025’te PNAS’ta yayımlanan, yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan bir matematik eğitimi araştırması bu ayrımı inceledi.

Yapay zekâ desteği alıştırma sırasında performansı artırdı. Ancak standart sohbet aracını kullanan grup, araç kaldırıldığında yapılan sınavda kontrol grubundan daha düşük sonuç aldı. Öğretmenlerin hazırladığı yönlendirmelerle, doğrudan cevap vermek yerine öğrenmeyi destekleyen aracın kullanılması bu olumsuz etkiyi büyük ölçüde azalttı. Kaynak: Bastani ve diğerleri, Generative AI without guardrails can harm learning

Bu sonuçları bütün yaşlara, işlere ve yapay zekâ sistemlerine genelleyemeyiz. Araştırma belirli bir eğitim ortamını inceliyor.

Fakat önemli bir noktayı gösteriyor:

Aracın nasıl tasarlandığı ve nasıl kullanıldığı, yalnızca işin tamamlanmasını değil, öğrenmeyi de etkileyebilir.

“Sistem Söylediyse Doğrudur” Noktası

Bir araca güvenmek, her durumda yanlış değildir.

Sorun, güvenimizin sınırlarını kaybettiğimizde ortaya çıkabilir.

Kendi bilgilerimizle çelişen bir cevabı araştırmadan kabul ediyor muyuz? Eksik bir açıklamayı, sistem kendinden emin konuştuğu için yeterli mi sayıyoruz?

NIST’in üretken yapay zekâ risk profili, otomatik sistemlerin önerilerine gereğinden fazla öncelik verilmesini ve aşırı güveni ele alır. Kaynak: NIST, Generative Artificial Intelligence Profile

Burada önemli olan, insanın her zaman sistemden daha doğru olduğunu varsaymak değildir. İnsan da yanılabilir.

Bir anlaşmazlık olduğunda, hangi tarafın daha kendinden emin olduğuna değil, hangi kanıtların bulunduğuna bakmalıyız.

Yardım Bazen Bağımsızlığı Artırır

Bu tartışmanın başka bir tarafını da görmeliyiz.

Bir metni sesli okuyabilen araç, görme güçlüğü yaşayan bir kişinin bilgiye erişimini artırabilir. Dil desteği, bir insanın daha önce katılamadığı bir konuşmaya katılmasını kolaylaştırabilir.

Böyle durumlarda destek kullanımı, kişinin kendi hayatındaki söz hakkını genişletebilir.

Bu nedenle bağımsızlığı, hiçbir araçtan veya insandan yardım almamak şeklinde tanımlayamayız.

Asıl sorular şunlardır:

Kişi ne yapmak istediğini belirleyebiliyor mu? Desteğin nasıl kullanılacağı üzerinde söz sahibi mi? İhtiyaç duyduğu hizmete güvenilir biçimde erişebiliyor mu?

Bir destekten yararlanmak ile karar hakkını kaybetmek aynı şey değildir.

Değerlendirmeyi kişinin ihtiyaçlarını ve erişebildiği imkânları dikkate alarak yapmalıyız.

Hangi Becerileri Korumak İstiyoruz?

Her işi eski yöntemle sürdürmek zorunda değiliz.

Bir aracın yaptığı işi baştan sona elle tekrarlamak, her durumda anlamlı olmayabilir. Fakat hangi bilgilerin ve becerilerin korunması gerektiğini düşünmeliyiz.

Bir yazı hazırlarken bütün cümleleri tek başımıza kurmamız gerekmeyebilir. Yine de metnin ne söylediğini, hangi iddialara dayandığını ve kimin adına konuştuğunu anlayabilmeliyiz.

Bir hesaplama aracından yararlanabiliriz. Ancak kullanılan sayıların doğru olup olmadığını ve sonucun makul görünüp görünmediğini değerlendirecek bilgiye ihtiyaç duyabiliriz.

Korunacak becerileri, yapılan işin amacı ve yanlışın sonuçları üzerinden belirlemeliyiz.

Bu kararın eğitimciler, çalışanlar ve ilgili kişilerle birlikte tartışılması önemlidir.

Kurumlar Nasıl Bir Kullanım Bekliyor?

Bir çalışan, yapay zekâ kullanarak aynı işi daha kısa sürede tamamlayabilir.

Ancak kurum yalnızca hız bekliyor ve kontrol için zaman ayırmıyorsa, çalışanın dikkatli değerlendirme yapması zorlaşabilir.

Benzer biçimde, yeni başlayanlara yalnızca hazır sonuçları kullanma görevi verilirse, işin nasıl yapıldığını öğrenme fırsatları azalabilir.

Bu nedenle meseleyi kişinin iradesiyle sınırlayamayız.

Kurum hangi becerileri geliştirmek istiyor? Öğrenmeye zaman ayırıyor mu? Hataları tartışmak mümkün mü? İnsanlar sistemin önerisini reddettiklerinde gerekçeleri dinleniyor mu?

Kullanım alışkanlıkları, çalışma koşulları ve kurumun beklentileri içinde şekillenir.

Sorumluluk da bu koşulları belirleyenlere uzanır.

Tek Bir Hizmete Bağlandığımızda

Bazen sorun düşünme becerisinden çok, işin bütününün tek bir hizmete bağlı hâle gelmesidir.

Bir derneğin bütün belgelerinin, çalışma düzeninin ve bilgiye erişiminin tek bir sistemde toplandığını düşünelim.

Hizmet değişirse, pahalanırsa veya erişim kesilirse ne olacak?

Belgeler kullanılabilir biçimde alınabiliyor mu? İşleyişi başka bir kişi devralabiliyor mu? Önemli kayıtların kopyaları bulunuyor mu?

Bunlar teknolojiden uzak durmayı gerektiren sorular değildir. Ortak emeğin devamını düşünmenin bir parçasıdır.

Bir aracı değiştirebilme imkânı, o araçla kurduğumuz ilişkideki söz hakkımızı güçlendirebilir.

Kullanımı Öğrenmenin Bir Parçası Yapmak

Yapay zekâdan yararlanırken öğrenmeyi destekleyen küçük çalışma biçimleri deneyebiliriz.

Önce kendi düşüncemizi birkaç cümleyle yazıp ardından öneri isteyebiliriz. Hazır cevabın yanında, anlamadığımız kavramların açıklamasını talep edebiliriz.

Bir işi tamamladıktan sonra da kendimize sorabiliriz:

“Bu sonuçtan ne öğrendim?”

“Benzer bir durumda hangi adımları kendim uygulayabilirim?”

“Hangi kısmı kontrol etmek için başka bilgiye ihtiyacım var?”

Öğrenmek istediğimiz alanlarda, benzer bir işi uygun desteklerle yeniden denemek de neyi anlayıp anlamadığımızı görmemizi sağlayabilir.

Bunları herkes için zorunlu bir programa dönüştürmemeliyiz. İhtiyaçlar ve imkânlar farklıdır.

Amaç, aracın sağladığı kolaylığı öğrenme imkânına da çevirebilmektir.

Kolaylığın Sonucuna Bakmak

Bir kullanım biçimini değerlendirirken yalnızca ne kadar zaman kazandığımıza bakmayalım.

Daha iyi anlayabiliyor muyuz? Yanlışları fark edebiliyor muyuz? Öneriye itiraz edebiliyor muyuz? Gerekirse başka bir yol seçebiliyor muyuz?

Bu soruların cevapları, yardımın hayatımızdaki etkisini daha açık görmemizi sağlar.

Ormandaki yolda yönlendirmeden yararlanabiliriz. Aynı zamanda çevremizdeki işaretleri öğrenebilir, nerede olduğumuzu anlayabilir ve yolculuk hakkında daha fazla bilgi edinebiliriz.

Üç sorumuza dönelim:

Ne kazanıyorum?
Zaman, erişim ve bazı işleri daha kolay yapabilme imkânı.

Neyi devrediyorum?
İşin belirli aşamalarını. Kullanım biçimine göre, öğrenme ve değerlendirme fırsatlarının bir bölümünü de kaybedebilirim.

Hangi kararı kendim değerlendirmeliyim?
Hangi becerileri korumam gerektiğini, neyi anlayarak kullandığımı ve gerektiğinde hangi desteklere başvurabileceğimi.

Bir sonraki bölümde bu tartışmayı sorumluluk meselesine taşıyacağız:

Kararı Kim Verdi, Sorumluluk Kimde?

Çünkü bir öneriden yararlanmak kadar, o öneri uygulandığında sonuçları kimin değerlendireceği ve yanlışın nasıl düzeltileceği de önemlidir.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Hazırlanma tarihi: 19.11.2026