ALEVİ HABER AĞI

Gerçeklerin ve Alevilerin Sesi

Özgür Platform Yazarlar

Seçenekleri Kim Seçiyor?

ByAlevi Haber Ağı

12 Kasım 2026

Rotayı Kim Çiziyor?: Seçenekleri Kim Seçiyor?

Üçüncü Ana Bölüm | 4/7

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

e-posta: @ tıkla açılsın

Bir listeden seçim yapabilmemiz, bütün uygun seçenekleri gördüğümüz anlamına gelmez. Yapay zekânın sunduğu önerileri değerlendirirken, listenin hangi bilgilerle ve ölçütlerle oluşturulduğunu da sorgulamalıyız.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Seçenekleri Kim Seçiyor?

Rotayı Kim Çiziyor? — Yapay Zekâ Çağında İnsan, Karar ve Özgürlük
Üçüncü Ana Bölüm | 4/7

On Yoldan Üçü Gösterildiğinde

Ormandaki yol ayrımına dönelim.

Önümüzde on yol bulunduğunu düşünelim. Kullandığımız sistem bunlardan üçünü öneriyor. Birinin daha kısa, diğerinin daha güvenli, üçüncüsünün daha az yorucu olduğunu açıklıyor.

Biz de bu üç seçenek arasında karşılaştırma yapıyoruz.

Buraya kadar yararlı bir yardım almış olabiliriz. Ancak başka bir soru daha var:

Diğer yedi yol neden listede yok?

Bazıları kapalı olabilir. Bazıları ihtiyacımıza uygun olmayabilir. Bazıları hakkında yeterli bilgi bulunmayabilir. Belki de sistemden yalnızca üç öneri istemişizdir.

Bu ihtimallerin anlamı farklıdır.

Listede görünmeyen bir yolun kullanılamaz olduğunu varsayarsak, hakkında bilgi bulunmayan bir seçeneği de baştan elemiş olabiliriz.

Bize gösterilen seçeneklerle, gerçekte var olan seçenekleri birbirinden ayırmalıyız.

Seçenekleri Azaltmak Neden Yararlı Olabilir?

Her şeyi aynı anda değerlendirmek kolay değildir.

Yüzlerce kitap arasından okumaya başlayacağımız birkaç kitabın önerilmesi işimizi kolaylaştırabilir. Bir konuyu araştırırken ilgili belgelerin öne çıkarılması zaman kazandırabilir.

Bu nedenle seçenekleri azaltmak başlı başına bir sorun değildir.

Önemli olan, azaltmanın nasıl yapıldığıdır.

Bizim belirttiğimiz ihtiyaçlara mı bakılıyor? Bilgilerin güncelliğine mi? Popülerliğe mi? Fiyata mı? Daha önce yaptığımız tercihlere mi?

Bu ölçütler farklı listeler oluşturabilir.

Bir liste kullanışlı olabilir; fakat hangi amaçla hazırlandığını bilmeden onu bütün seçeneklerin değerlendirilmiş sonucu sayamayız.

Kısa bir liste, iyi bir başlangıç olabilir. Ne kadar kapsamlı olduğunu ayrıca anlamamız gerekir.

Sohbet Cevabıyla Öneri Listesi Aynı Şey mi?

Burada farklı sistemleri de birbirine karıştırmamalıyız.

Bir video platformunun öneri sistemi, arama sonuçlarını sıralayan bir hizmet ve sorumuza metin üreten bir yapay zekâ aynı biçimde çalışmaz.

Birinde mevcut içerikler arasından sıralama yapılır. Diğerinde farklı bilgiler bir araya getirilerek bir cevap oluşturulabilir. Bazı hizmetler bu yöntemleri birlikte kullanabilir.

Dolayısıyla hepsinin aynı amaçla veya aynı ölçütlerle seçenek sunduğunu söyleyemeyiz.

Ancak hepsine yöneltebileceğimiz ortak sorular vardır:

Hangi bilgilere ulaşılabiliyor? Neler değerlendirme dışında kalıyor? Kullanılan ölçütler benim ihtiyacıma uygun mu?

Bir sistemin önerisini anlamak için, onun ne tür bir iş yaptığını da bilmeliyiz.

Listede Olmayan Bir Kültür Çalışması

Bir kişinin, yaşadığı bölgede çocuklar için kültür ve dil çalışmaları aradığını düşünelim.

Sistem ona birkaç büyük kurum öneriyor. Kurumların internet siteleri, program takvimleri ve ayrıntılı açıklamaları bulunuyor.

Aynı bölgede küçük bir gönüllü çalışma da var. Fakat düzenli bir internet sayfası yok. Bilgiler daha çok aileler arasında paylaşılıyor.

Bu çalışma önerilen listede görünmeyebilir.

Buradan küçük çalışmanın daha iyi olduğu sonucunu çıkaramayız. Büyük kurumların önerilmesini de peşinen yanlış sayamayız.

Fakat listede bulunmamasını, küçük çalışmanın değersizliğiyle açıklayamayız.

Bir faaliyetin dijital ortamda ne kadar görünür olduğu ile insanlara ne kadar yarar sağladığı ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Bazen çevredeki insanlarla konuşmak, sistemin sunmadığı bir ihtimali öğrenmemizi sağlayabilir.

İlk Sıradaki Seçenek Ne Anlatıyor?

Bir önerinin listenin başında olması, onun neden öne çıkarıldığını tek başına açıklamaz.

“En popüler”, “en yakın”, “en ucuz” ve “ihtiyacınıza en uygun” ifadeleri farklı ölçütlerdir.

Örneğin çok tercih edilen bir eğitim programı, zamanımız veya dil ihtiyacımız açısından bize uygun olmayabilir. Daha yakın bir hizmet, ulaşım koşulları nedeniyle gerçekte daha zor erişilebilir olabilir.

Bu yüzden sıralamayı gördüğümüzde yalnızca ilk öneriye bakmakla yetinmemeliyiz.

“Birinci sırada” ifadesi, hangi ölçüte göre birinci olduğunu bilmediğimizde eksik bilgi verir.

Karşılaştırmayı kendi koşullarımıza göre yeniden yapmak gerekebilir.

Sistem Başarıyı Nasıl Tanımlıyor?

Öneri sistemleri üzerine araştırmalarda da tek bir başarı ölçütü bulunmaz.

Google araştırmacılarının bir çalışması, önerilerin kalitesini doğruluk yanında çeşitlilik, yenilik ve kullanıcının beklemediği yararlı keşifler açısından da inceler. Bu, farklı ihtimallere yer vermenin ayrıca tasarlanabilen ve değerlendirilebilen bir konu olduğunu gösterir. Kaynak: Values of Exploration in Recommender Systems

Bir başka çalışma ise kullanıcı memnuniyetini anlamak için etkileşim bilgilerinin yanında, kullanıcıların deneyimlerini doğrudan değerlendirdiği anketlerden de yararlanır. Kaynak: Reward Shaping for User Satisfaction in a REINFORCE Recommender

Bunlardan bütün hizmetlerin aynı şekilde çalıştığı sonucunu çıkaramayız.

Ancak şu soruyu daha açık sorabiliriz:

Bir önerinin başarılı sayılmasını sağlayan şey ne? Benim ihtiyacımla bu ölçüt ne kadar örtüşüyor?

Bizi Tanıyan Sistem, Bizi Yanlış da Tanıyabilir mi?

Bir sistem önceki tercihlerimizden yararlanarak öneri sunduğunda işimizi kolaylaştırabilir.

Fakat geçmişte yaptığımız bir tercih, bugünkü bütün ihtiyaçlarımızı anlatmaz.

Bir konuyu eleştirmek için araştırmış olabiliriz. Bir ürünü kendimiz için değil, başkası için incelemiş olabiliriz. Zamanla ilgilerimiz değişmiş olabilir.

Bu nedenle “Bana uygun öneriler” ifadesinin hangi bilgilere dayandığını düşünmeliyiz.

Kişiselleştirme yararlı olabilir; fakat kişinin kendisini yeniden anlatabilmesi de önemlidir.

Geçmişteki tercihlerimizin, gelecekte görebileceğimiz seçenekleri gereğinden fazla daraltmasını istemeyebiliriz.

Farklı öneriler istemek ve kişiselleştirme tercihlerini değiştirebilmek bu açıdan değerlidir.

Her Eksiklik Kasıtlı Yönlendirme midir?

Bir seçeneğin görünmemesinin farklı nedenleri olabilir.

Bilgi eksikliği, dil farkı, güncel olmayan kayıtlar veya bizim verdiğimiz sınırlamalar etkili olabilir.

Bazı hizmetlerde ticari anlaşmalar ya da ücretli görünürlük de sıralamayla ilişkili olabilir. Böyle bir durumun varlığını ve etkisini, ilgili hizmetin açıklamaları ve somut bilgiler üzerinden araştırmak gerekir.

Her eksikliği gizli bir niyetle açıklamak bizi yanıltabilir. Bütün sıralamaları kendiliğinden tarafsız kabul etmek de yeterli değildir.

Hangi etkenin rol oynadığını kanıtlarıyla anlamaya çalışmalıyız.

Bu yaklaşım, belirsiz bir kuşku yerine araştırılabilir sorular üretir.

Bir Toplulukta Kısa Listeyi Kim Hazırlıyor?

Bir derneğin gelecek yıl yapacağı çalışmalar için yapay zekâdan beş öneri aldığını düşünelim.

Toplantıda bu beş öneri tartışılıyor ve birine karar veriliyor.

Katılım sağlanmış görünebilir. Fakat üyeler başka öneriler sunabiliyor mu? Başlangıçta sisteme hangi bilgilerin verildiğini biliyor mu?

Belki gençlerin ihtiyacı hiç anlatılmadı. Belki bakım sorumluluğu taşıyanların katılım koşulları düşünülmedi. Belki çalışma yalnızca bütçeyi büyütme hedefiyle tarif edildi.

Bu durumda sorun, listedeki önerilerin tek tek yanlış olması değildir. Karşılaştırmanın baştan dar kurulmuş olmasıdır.

Ortak karar, hazırlanmış bir listeden seçim yapmanın yanında, o listeye yeni seçenekler ekleyebilmeyi de gerektirir.

Görmediğimiz İhtimalleri Nasıl Araştırabiliriz?

Bütün seçenekleri eksiksiz gördüğümüzden emin olmak her zaman mümkün değildir. Yine de araştırmayı genişletebiliriz.

Sisteme şu tür sorular yöneltebiliriz:

  • Bu liste hangi ölçütlere göre hazırlandı?
  • Farklı bir bütçe veya ihtiyaçla hangi seçenekler öne çıkardı?
  • Daha az bilinen ya da farklı yaklaşım sunan örnekler var mı?
  • Hangi alanlarda yeterli bilgi bulunmuyor?
  • Bu seçenekleri bağımsız olarak nereden kontrol edebilirim?

Verilen açıklamalar da doğrulama gerektirir. Sistemin kendi seçimini açıklaması, bütün seçim sürecini eksiksiz anlattığını garanti etmez.

Yerel kaynaklara bakmak, ilgili kişilerle konuşmak ve farklı türde belgelerden yararlanmak araştırmayı tamamlayabilir.

Amaç, sonsuza kadar seçenek aramak değil; kararımızı etkileyebilecek önemli ihtimalleri gözden kaçırmamaya çalışmaktır.

Seçim Hakkını Genişletmek

Ormandaki yol ayrımında artık yalnızca gösterilen üç yolu karşılaştırmıyoruz.

Neden bu yolların önerildiğini, başka yollar hakkında ne bilindiğini ve kendi koşullarımızın yeterince dikkate alınıp alınmadığını da soruyoruz.

Bu, yardımdan vazgeçmek anlamına gelmez. Yardımın kapsamını daha iyi anlamamızı sağlar.

Üç sorumuza dönelim:

Ne kazanıyorum?
Çok sayıdaki seçenek arasında karşılaştırmaya başlayabileceğim bir düzen.

Neyi devrediyorum?
İlk eleme ve sıralama işinin bir bölümünü. Bunu fark etmezsem, nelerin değerlendirmeye alınacağı üzerindeki sözümü de azaltabilirim.

Hangi kararı kendim değerlendirmeliyim?
Sunulan listenin ihtiyacımı yeterince karşılayıp karşılamadığını ve başka ihtimalleri araştırmam gerekip gerekmediğini.

Bir sonraki bölümde şu soruya geçeceğiz:

Kolaylık Ne Zaman Bağımlılığa Dönüşür?

Çünkü seçenekleri bizim için düzenleyen bir araca alıştığımızda, kendi başımıza araştırma ve karşılaştırma alışkanlığımızın nasıl değiştiğini de düşünmeliyiz.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Hazırlanma tarihi: 12.11.2026

Dİjİtal Dergİ Platformu
Görüntülenme: 5

By Alevi Haber Ağı

Benzer Haberler

Özgür Platform Yazarlar

Emekçiler Mücadele Ederken Sosyalistler Neden Ayrı Saflarda?

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı
Özgür Platform Yazarlar

Cumhuriyet Öncesi: Verilen Sözden İnkâra

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı
Özgür Platform Yazarlar

Cumhuriyet Alevileri Hiç Sevmedi – 1

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı

Kaçırdığımlar

Toplumsal

Eğitim Sen’den Milli Eğitim Bakanlığı Önünde Eylem Çağrısı: “Eğitime Bütçe, Okullara Ödenek!”

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı
Özgür Platform Yazarlar

Seçenekleri Kim Seçiyor?

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı
Özgür Platform Yazarlar

Emekçiler Mücadele Ederken Sosyalistler Neden Ayrı Saflarda?

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı
Özgür Platform Yazarlar

Cumhuriyet Öncesi: Verilen Sözden İnkâra

12 Kasım 2026 Alevi Haber Ağı